سنگ های آتشفشانی نشوه در شمال باختر ساوه واقع شده، بخشی از کمربند ماگمایی ارومیه-دختر محسوب می شوند. این سنگ ها عمدتاً از نوع بازالت، آندزی بازالت، آندزیت تا تراکی آندزیت هستند. در بررسی های میکروسکوپی این سنگ ها شواهدی از عدم تعادل بلور با ماگما نیز دیده می شود که از آن جمله می توان به بافت غربالی، وجود دو نسل سالم و دگرسان شده پلاژیوکلاز، حاشیه واکنشی، خوردگی و گردشدگی فنوکریست ها اشاره کرد. بررسی های ژئوشیمیایی مربوط به نمودارهای عناصر اصلی و کمیاب نشان می دهد که اگر چه تبلور تفریقی در تکامل سنگ های آتشفشانی منطقه مؤثر بوده است؛ اما در برخی از نمودارها نوعی پراکندگی و روندهای غیر عادی نسبت به روند تفریق به چشم می خورد، که این حالت می تواند بیان کننده اختلاط و آلودگی ماگمایی باشد. ناهماهنگی و تغییرات زیاد در غلظت برخی عناصر نظیر Sr و همچنین نمودارهای دوتایی Nb-Nb/Y و Zr/Rb-Rb نقش اختلاط ماگمایی را در شکل گیری سنگ های آتشفشانی منطقه نشوه نشان می دهد. با توجه به موارد ذکر شده می توان گفت که مهم ترین فرایند تشکیل سنگ های آتشفشانی منطقه نشوه تفریق و اختلاط ماگمایی است. همچنین اختلاط پالس یا پالس های ماگمایی جدید با ماگمای تفریق یافته مؤثرترین مکانیزم برای تحول ماگمایی سنگ های آتشفشانی منطقه مورد مطالعه است.

توده آذرین نفوذی سیلیجر در شمال باختر ساوه به سن ائوسن بالایی - الیگوسن (39.2±3.2 میلیون سال) در کمان ماگمایی ارومیه - دختر از زون ساختاری ایران مرکزی قرار دارد. این توده دارای طیف ترکیب سنگ شناختی پیوسته مشتمل بر آلکالی فلدسپار گرانیت، سینو تا مونزوگرانیت (گرانیتهای معمولی)، گرانودیوریت و دیوریت/ گابرو بوده، در سنگهای آتشفشانی و آذرآواری ائوسن تزریق شده است. روندهای تغییرات اکسید های عناصر اصلی، کمیاب و کمیاب خاکی نمونه های بخشهای مختلف این توده حاکی از پیوستگی طیف ترکیب سنگی و خویشاوندی آنهاست. روند های تغییرات در نمودار های عناصر سازگار و ناسازگار در برابر یکدیگر نشان می دهند که این ارتباط از نوع تبلور تفریقی است. تمامی نمونه ها دارای ماهیت متاآلومین و ماهیت کلسیمی - قلیایی پتاسیم متوسط - بالا هستند. مقادیر بالای عناصر Ba, Zr, Th, U, K, Sr, Rb، نسبتهای بالای K2O/Rb و FeO/MgO حاکی از شباهت سنگهای این توده با سنگهای توده های آذرین کمانهای ماگمایی حاشیه قاره هاست. نمودار های عنکبوتی چند عنصری این نمونه ها نیز حاکی از تهی شدگی آنها از عناصر Ti, P, Nb, Ta و غنی شدگی آنها از عناصر Cs, Ba, Rb, Sr, K می باشد. غنی شدگی نمونه ها از LILE و تهی شدگی آنها از HFSE بیانگر ماگماتیسم متا آلومین نوع I کمانهای آتشفشانی (VAG) است. مقادیر نسبتهای ایزوتوپی 87Sr/86Sr سنگ کل نمونه های این توده از 0.704759 تا 0.705166 متغیر بوده با مقادیر این نسبت در سنگ منشا گوشته ای و پوسته زیرین و مقادیر اندک آلایش ماگمای آنها با پوسته بالایی مطابقت دارد. وجود درشت بلور های فلدسپار پتاسیم و میانبار های میکروگرانیتویید مافیک در این توده فراوانی بالای Ce, La، غنی شدگی از عنصر V در نمونه های مافیک و نسبت پایین 87Sr/86Sr سنگ کل این توده گویای آن است که ماگمای این توده از ذوب بخشی گوه گوشته ای، پوسته اقیانوسی فرورونده (بازالت دگرگون شده) یا پوسته قاره ای زیرین (تونالیت دگرگون شده) حاصل شده است. نمودار های مختلف تمایز محیط زمین ساختی نیز حاکی از وابستگی این توده به ماگماتیسم نوع I کمانهای اتشفشانی حاشیه قاره هاست.

سازند قم در ایران مرکزی با رخساره سنگی محیط دریایی در میان دو سازند تخریبی قاره ای سرخ پایین و سرخ بالا قرار دارد. ستون چینه سنگی کامل آن از منطقه قم گزارش شده و به این نام نیز خوانده شده است. ولی بیشترین ستبرای سازند قم با تغییرات جانبی در نوع رخساره، از منطقه دخان در باختر ساوه گزارش شده است. بررسی های چینه شناسی سازند قم در این منطقه نشان داده است که ستبرای آن در فاصله های کوتاه به شدت تغییر می یابد. در این مطالعه مشخص شد که هندسه ساختارهای موجود در منطقه متاثر از تغییر ستبرای واحدهای سنگی موجود در سازند قم هستند. همچنین تغییر شدید ستبرای این سازند دریایی در منطقه دخان با سازوکار گسل های اصلی منطقه تفسیر شده است. مطالعه هندسه و سازوکار گسل های بزرگ در منطقه دخان مشخص ساخت که نوع جابه جایی آنها در تغییر ستبرای سازند قم در زمان رسوب گذاری و سپس در نوع چین خوردگی در زمان تغییرشکل نقش بنیادین داشته است. این بررسی روشن ساخت که در زمان رسوب گذاری سازند قم، منطقه دخان به دلیل قرار گرفتن در پایانه شمال باختری گسل های امتدادلغز اصلی منطقه شامل گسل های تفرش، تلخاب و ایندس با راستای شمال باختر- جنوب خاور تحت تاثیر کشش بوده است.

کانسار قشلاق میل بر روی کمربند ماگمایی ارومیه-دختر واقع شده است. کانی سازی رگه ای در داخل سنگ های میزبان متاتوف ریوداسیتی و ریولیتی ایوسن تشکیل شده است. زون های دگرسانی سریسیتی، سیلیسی، آرژیلیک و اکسیدهای آهن دار در محدوده مورد طالعه مشاهده می شوند. کانه های اولیه سولفیدی پیریت، کالکوپیریت ریزدانه و اکسیدی اسپکیولاریت و کانی های ثانویه گوتیت، لیمونیت، مالاکیت و کوارتز در بررسی های میکروسکوپی و صحرایی شناسایی شده اند. در مطالعات کانی شناسی (XRD) کانی های کلریت، ایلیت، کایولینیت، هماتیت، کوارتز، گروه میکا و کلسیت در رگه های طلا شناسایی شدند. با توجه به مطالعات لیتوژیوشیمایی، عنصر طلا با عناصر آهن، مولیبدن، نیکل و سرب دارای همبستگی مثبت است. مطالعات میانبارهای سیال(157 میانبار) در مناطق کانه دار قشلاق میل، دمای کانی سازی را 99 تا 299 درجه سانتی گراد و میزان شوری کانسار را 81/1 تا 30/12 درصد معادل وزنی نمک طعام نشان داده است. با استفاده از مطالعات لیزر رامان (13 نقطه)، حضور فازهای گازی (CO2, N2, H2O) در میانبار سیال ثابت گردید. با توجه به مطالعات صورت گرفته در این ناحیه، کانه زایی قشلاق میل را می توان احتمالا نوعی کانی زایی رگه ای-گرمابی طلا-مس دانست.

گستره شمال غرب شهرستان ساوه در پهنه گسلی ایندس ، کوشک نصرت ، آوج و ایپک قرار دارد. گسل های ایندس ، کوشک نصرت ، آوج و ایپک از گسل¬های مهـم ایران مرکزی به شمار می روند و در کواترنری نیز فعال می باشند . آخرین حرکـات ایـن گسل ها را بـه عهد حاضر نسبت داده اند، بنابراین برآورد شـاخص هـای مورفـومتری به منظور شناسـایی تـأثیر تکتونیک فعال آن بر تکامل تکتونیکی حوضه های زهکشی ضروری به نظـر می رسد. لـذا در ایـن مطالعه به تجزیه وتحلیل شش شاخص مورفوتکتونیکی مهم نظیر گرادیان طولی رودخانه، نبود تقـارن حوضه زهکشی، انتگرال هیپسومتریک، شکل حوضه زهکشی، نسبت عـرض کـف بـه ارتفـاع دره و پیشانی کوهستان پرداخته شده است. برای تشکیل حوضه ها بر روی پهنه موردمطالعه از نرم افزار ) Arc Hydroاز افزونه های نرم افزار (Arc GIS بر پایه داده های حاصل از مدل رقـومی ارتفـاعی استفاده شده است، سپس شش شاخص مورفوتکتونیکی بر روی هر یک از حوضه ها موردمحاسـبه و رده بندی قرارگرفته است. درنهایت، شاخص تکتونیک فعال) (Iatمحاسبه گردیده که بر اساس آن پهنه به چهار رده فعالیت تکتونیکی بسیار بالا، بالا، متوسط و پـایین رده بندی گردیـده اسـت. بـر اساس شاخص IAT ، پنج درصد از محدوده موردمطالعه، فعالیت تکتونیکی بسـیار بـالا نشـان می دهند، 25درصد از پهنه موردمطالعه فعالیت تکتونیکی بالا، 65 درصد فعالیت تکتونیکی متوسط و حدود پنج درصد هم فعالیت تکتونیکی پایین را نشان می دهند. در گستره مطالعاتی بیشترین سطح فعالیت تکتونیکی در بخش شمال شرق پهنه می باشد. در اکثر بخش ها میزان سطح فعالیت بالا و متوسط می باشد و مرتبط با فعالیت گسل های کوشک نصرت ، ایپک ، آوج در نظر گرفته شده است.

آثار و شواهد به دست آمده از تپه های باستانی پیش از تاریخ نشان می دهد که شهر ساوه از قدمت تاریخی زیادی برخوردار است. وجود قلعه بسیار بزرگ آسیا آباد ساسانی در جوار شهر، قدمت آن را به دوره ساسانی می رساند. جغرافی نویسان اسلامی نیز شهر ساوه را از آثار دوره اسلامی نامیده اند. ساوه در قرون اولیه اسلامی توسط حکام عرب و در اوایل قرن چهارم هجری قمری به دست حکام ایران اداره می شد. مطالعات انجام شده توسط مورخان نشان می دهد که این شهر در دوران اسلامی تا اوایل قرن هفتم و بعد از حمله مغول تا اوایل قرن دهم دوران درخشان خود را گذرانده است.در شهر ساوه کتابخانه بزرگی وجود داشت که به دست مغولان به آتش کشیده شد. وجود بیمارستان ها، مدارس و رباط ها در این شهر نشان از اهمیت و اعتبار آن است. در این شهر میوه های انجیر، سیب و انار به فراوانی یافت می شد همانگونه که اکنون نیز انار ساوه از شهرت خاصی برخوردار است. قبر امام زاده اسحق برادر امام رضا (ع) نیز در ساوه قرار دارد. مسجد جامع این شهر با کتیبه های متعدد مربوط به دوره های مختلف معماری خود از زیبایی خاصی برخوردار بوده که در حال حاضر نیز شاهد آن هستیم. در چهار فرسخی شهر ساوه مقبره شموئیل پیغمبر قرار دارد. حمداله مستوفی نیز از شاهراه های ارتباطی این شهر نام برده است. شهر ساوه تا دوره صفویه از نظر صنعت سفالگری رقیب بزرگی برای شهرهای ری و کاشان محسوب می شد. خزف هایی که قدیمی ترین انواع آن مربوط به قرن چهارم هجری قمری است در این شهر کشف شده که نشان دهنده رونق صنعت سفالگری در این شهر است. سفال های مکشوفه در ساوه مربوط به دوره ساسانی، اوایل اسلام تا دوره صفویه است.

آثار و شواهد بدست آمده از تپه های باستانی پیش از تاریخ نشان می دهد که شهر ساوه از قدمت تاریخی زیادی برخوردار است. وجود قلعه بسیار بزرگ آسیا آباد ساسانی در جوار شهر، قدمت آن را به دوره ساسانی می رساند. جغرافی نویسان اسلامی نیز شهر ساوه را از آثار دوره اسلامی نامیده اند. ساوه در قرون اولیه اسلامی توسط حکام عرب و در اوایل قرن چهارم هجری قمری به دست حکام ایران اداره می شد. مطالعات انجام شده توسط مورخان نشان می دهد که این شهر در دوران اسلامی تا اوایل قرن هفتم و بعد از حمله مغول تا اوایل قرن دهم دوران درخشان خود را گذرانده است. در شهر ساوه کتابخانه بزرگی وجود داشت که به دست مغولان به آتش کشیده شد. وجود بیمارستان ها، مدارس و رباط ها در این شهر نشان از اهمیت و اعتبار آن است. در این شهر میوه های انجیر، سیب و انار به فراوانی یافت می شد؛ همان گونه که اکنون نیز انار ساوه از شهرت خاصی برخوردار است. قبر امام زاده اسحق برادر امام رضا (ع) نیز در ساوه قرار دارد. مسجد جامع این شهر با کتیبه های متعدد مربوط به دوره های مختلف معماری خود از زیبایی خاصی برخوردار بوده که در حال حاضر نیز شاهد آن هستیم. در چهار فرسخی شهر ساوه مقبره شموئیل پیغمبر قرار دارد. حمداله مستوفی نیز از شاهراه های ارتباطی این شهر نام برده است. شهر ساوه تا دوره صفویه از نظر صنعت سفالگری رقیب بزرگی برای شهرهای ری و کاشان محسوب می شد. خزف هایی که قدیمی ترین انواع آن مربوط به قرن چهارم هجری قمری است در این شهر کشف شده که نشان دهنده رونق صنعت سفالگری آن است. سفال های مکشوفه در ساوه مربوط به دوره ساسانی، اوایل اسلام تا دوره صفویه است.

ساوه یکی از شهرهای مشهور منطقة جبال در دوران اسلامی است که به دلیل قرارگیری در مسیر ارتباطی دارالخلافة بغداد به شمال شرق به عنوان منزلگاهی مهم ایفای نقش نموده است. موقعیّت ویژة این شهر در پیوندگاه مهم ترین راه های کاروانی و نیز شرایط مساعد طبیعی موجب شده تا بتواند از تحولات تاریخی گذر نموده و در کانون توجه جغرافی نویسان و مورخان قرار گیرد. از آنجایی که بقایای شهر کهن ساوه و بافت تاریخی آن به دلیل توسعة شهر جدید دچار تغییر شده، بررسی این تغییرات ضرورتی اجتناب ناپذیر می نماید. در نوشتار حاضر، تلاش شده است تا با اتکا به منابع مکتوب تاریخی و همچنین گزارش سیّاحانی که این شهر را مورد بازدید قرار داده اند، تحولات تاریخی آن مورد بحث قرار گیرد. بدیهی است یافته های پژوهش می تواند در بازیابی سازمان فضایی شهر و حفاظت از محدوده های تاریخی آن مورد استفاده قرار گیرد.